सुर्खेत । सुर्खेत र दैलेखको सिमानास्थित गुराँस गाउँपालिका–५ रातानाङ्लामा रहेको मौसमी रडार अझै सञ्चालनमा आउन सकेको छैन । चट्याङका कारण क्षति पुगेपछि बन्द भएको रडार पुनः सञ्चालनमा ल्याउन ढिलाइ हुँदा कर्णाली, लुम्बिनी र सुदूरपश्चिम प्रदेशको मौसम निगरानी तथा विपद् पूर्वसूचना प्रणाली प्रभावित भएको छ । करिब १७ करोड रुपैयाँ खर्चेर स्थापना गरिएको अत्याधुनिक प्रविधिसहितको मौसमी रडार लामो समयदेखि प्रयोगविहीन बनेको हो । यस रडारले पश्चिम नेपालका विभिन्न क्षेत्रमा विकसित हुने मौसमी गतिविधिको निगरानी गरी मौसम पूर्वानुमानलाई थप प्रभावकारी बनाउने अपेक्षा गरिएको थियो । जल तथा मौसम विज्ञान कार्यालय सुर्खेतका प्रमुख डा इन्दिरा कँडेलका अनुसार चट्याङका कारण क्षति पुगेपछि गुँरासेमा रहेको रडार दुई वर्षदेखि बन्द छ। रडारमा जडान गर्न आवश्यक उपकरण विदेशबाट खरिद गरिए पनि ती उपकरण जडान गर्न सक्ने दक्ष प्राविधिक जनशक्ति नेपालमा नहुँदा सञ्चालनमा ल्याउन समस्या भएको उनले बताएकी छन्। केही समयमै जनशक्ति व्यवस्था गरेर काम सुरु हुने उनको भनाई रहेको छ । 

१७ करोड खर्चेर स्थापना गरिएको प्रविधि प्रयोगविहीन

रातानाङ्लामा स्थापना गरिएको मौसमी रडारको उद्घाटन २०७६ मंसिर १७ गते गरिएको थियो। विश्व बैंकको सहयोगमा जल तथा मौसम विज्ञान विभागले स्थापना गरेको यस रडारलाई पश्चिम नेपालमा मौसमको अवस्था निगरानी गर्ने महत्त्वपूर्ण पूर्वाधारका रूपमा लिइएको थियो । रडारले बादलको अवस्था, वर्षाको तीव्रता, वर्षा गराउने प्रणालीको गतिविधि तथा सम्भावित मौसमी परिवर्तनबारे जानकारी उपलब्ध गराउन सहयोग गर्छ । यसबाट प्राप्त तथ्यांकले मौसमविद्लाई मौसमी प्रणालीको विकास र त्यसको गति विश्लेषण गर्न मद्दत पुर्‍याउँछ। विशेषगरी छोटो समयमा हुने भारी वर्षा, मेघगर्जनसहितको वर्षा तथा अन्य प्रतिकूल मौसमी अवस्थाको पहिचान गर्न रडार उपयोगी हुन्छ। मौसमको अवस्थाबारे यथासम्भव समयमै जानकारी प्राप्त हुँदा जोखिममा रहेका बस्तीलाई पूर्वसूचना दिन र सम्भावित क्षति न्यूनीकरण गर्न सहज हुन्छ । तर, करोडौँ रुपैयाँ खर्चेर स्थापना गरिएको यो प्रविधि लामो समयदेखि बन्द हुँदा त्यसबाट प्राप्त हुनुपर्ने तथ्यांक र सूचनाको उपयोग गर्न सकिएको छैन ।

चट्याङले क्षति पुर्‍यायो, मर्मतमा प्राविधिक समस्या

रातानाङ्लाको मौसमी रडार चट्याङका कारण क्षतिग्रस्त भएपछि सञ्चालनमा समस्या आएको हो ।  रडारजस्तो संवेदनशील उपकरणको मर्मतका लागि विशेष प्राविधिक ज्ञान, दक्ष जनशक्ति र आवश्यक उपकरणको व्यवस्था हुनुपर्छ । सामान्य मर्मतबाट सञ्चालनमा ल्याउन नसकिने अवस्थामा सम्बन्धित प्राविधिकको सहयोग लिनुपर्ने हुन्छ। यसले उपकरणको मर्मत तथा पुनः सञ्चालन प्रक्रिया जटिल बनाएको देखिन्छ । आवश्यक उपकरण विदेशबाट खरिद गरिए पनि तिनलाई जडान गर्ने जनशक्तिको अभाव रहनुले प्रविधि खरिद मात्र पर्याप्त नहुने देखाएको छ । यस्ता पूर्वाधार स्थापना गर्दा सञ्चालन, मर्मतसम्भार र प्राविधिक जनशक्तिको दीर्घकालीन व्यवस्थापनलाई समेत प्राथमिकता दिनुपर्ने आवश्यकता यस घटनाले देखाएको छ ।

तीन प्रदेशको मौसम निगरानीमा असर

गुराँस गाउँपालिका–५ रातानाङ्लामा रहेको रडार कर्णाली, लुम्बिनी र सुदूरपश्चिम प्रदेशको मौसमसम्बन्धी जानकारी उपलब्ध गराउने उद्देश्यले स्थापना गरिएको हो। पश्चिम नेपालका पहाडी तथा हिमाली भूभागमा मौसम छिटो परिवर्तन हुने र कतिपय क्षेत्रमा मौसम मापन केन्द्रको पहुँच सीमित हुने भएकाले यस्तो प्रविधिको महत्त्व अझ बढी छ । कर्णालीका कतिपय बस्तीमा भारी वर्षा, हिमपात तथा अन्य प्रतिकूल मौसमी अवस्थाले जनजीवन प्रभावित पार्ने गरेको छ। वर्षायाममा बाढीपहिरोको जोखिम र हिउँदमा हिमपातका कारण सडक तथा हवाई यातायात अवरुद्ध हुने समस्या पनि देखिन्छ । यस्तो अवस्थामा मौसमको वास्तविक अवस्थाबारे जानकारी प्राप्त गर्नु र सम्भावित जोखिमको पूर्वानुमान गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ । जल तथा मौसम विज्ञान कार्यालय सुर्खेतका प्रमुख कँडेलले स्थानीय तहमा मौसम मापन केन्द्रको अभाव हुँदा वास्तविक वर्षा, तापक्रम र अन्य मौसमी अवस्थाको तथ्यांक प्राप्त गर्न कठिन हुने बताएकी छन् । उनका अनुसार यसले बाढी, पहिरो, अतिवृष्टि तथा अन्य प्राकृतिक विपद्को पूर्वानुमान र समयमै पूर्वसूचना प्रवाहमा असर पार्छ ।  मौसमी रडार र मौसम मापन केन्द्रले फरक–फरक तर एकअर्कालाई पूरक हुने काम गर्छन्। स्थानीय मौसम मापन केन्द्रबाट प्राप्त तथ्यांक र रडारले देखाउने मौसमी प्रणालीको विश्लेषणले मौसम पूर्वानुमानलाई थप विश्वसनीय बनाउन सहयोग गर्छ। त्यसैले रडार बन्द रहँदा यसको कार्यक्षेत्रमा पर्ने मौसमी गतिविधि निगरानी गर्ने एउटा महत्त्वपूर्ण माध्यम प्रयोगविहीन बनेको छ ।

उपकरण खरिद भयो, सञ्चालनको टुंगो छैन

रडारमा जडान गर्न आवश्यक उपकरण विदेशबाट खरिद गरिएको भए पनि प्राविधिक जनशक्तिको अभावका कारण सञ्चालनमा ल्याउन नसकिएको विषयले सरकारी पूर्वाधार व्यवस्थापनमाथि प्रश्न उठाएको छ । प्रविधि स्थापना गर्नु, आवश्यक उपकरण खरिद गर्नु र त्यसलाई नियमित रूपमा सञ्चालनमा राख्नु फरक–फरक जिम्मेवारी हुन्। उपकरण जडान गर्ने जनशक्ति, मर्मतका लागि आवश्यक बजेट र प्राविधिक सहयोगको सुनिश्चितता नहुँदा महँगो पूर्वाधारसमेत लामो समयसम्म उपयोगविहीन बन्न सक्छ । रातानाङ्लाको मौसमी रडार पुनः सञ्चालनमा ल्याउन आवश्यक उपकरण जडान, दक्ष प्राविधिकको व्यवस्था र नियमित मर्मतसम्भारको स्पष्ट योजना आवश्यक देखिन्छ। साथै, भविष्यमा यस्ता उपकरणमा क्षति पुगेमा तत्काल मर्मत गर्न सक्ने प्राविधिक क्षमता विकास गर्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ।

पूर्वसूचना प्रणाली प्रभावकारी बनाउन रडार सञ्चालन आवश्यक

मौसमसम्बन्धी पूर्वसूचनाले विपद् आउनुअघि नागरिकलाई सचेत गराउन, सुरक्षित स्थानमा जान समय दिन र मानवीय तथा भौतिक क्षति घटाउन सहयोग गर्छ । विशेषगरी दुर्गम बस्ती, जोखिमयुक्त नदीकिनार र पहिरोको सम्भावना भएका क्षेत्रमा समयमै सूचना पुग्नुको महत्त्व बढी हुन्छ । कर्णाली, लुम्बिनी र सुदूरपश्चिमको मौसम निगरानीका लागि स्थापना गरिएको रातानाङ्लाको रडार बन्द रहँदा त्यसबाट प्राप्त हुन सक्ने उपयोगी तथ्यांकको लाभ लिन सकिएको छैन । अन्य मौसम मापन केन्द्र र पूर्वानुमान प्रणाली सञ्चालनमा रहे पनि रडारले दिने थप जानकारीको विकल्प तिनले पूर्ण रूपमा लिन सक्दैनन् । त्यसैले रडार पुनः सञ्चालनमा ल्याउन सम्बन्धित निकायले प्राविधिक समस्या समाधान गरी आवश्यक जनशक्ति र उपकरणको व्यवस्था गर्नुपर्ने देखिन्छ। करोडौँ रुपैयाँ खर्चेर स्थापना गरिएको प्रविधिलाई लामो समयसम्म प्रयोगविहीन राख्नुको सट्टा प्रभावकारी रूपमा सञ्चालनमा ल्याउनु आवश्यक छ । मौसमजन्य विपद्को जोखिम न्यूनीकरण र नागरिकलाई समयमै पूर्वसूचना उपलब्ध गराउने उद्देश्य पूरा गर्न रातानाङ्लाको मौसमी रडार पुनः सञ्चालनमा ल्याउने कामलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने देखिन्छ ।